Vrijetijdsvoorzieningen worden steeds belangrijker voor de maatschappij. Ze bieden immers ontspanning, beweging, ontmoeting en soms inspiratie. De maatschappelijke betekenis van de sector is evident, ook omdat mensen steeds kleiner wonen. De economische betekenis groeit en het biedt veel werkgelegenheid. Maar waar bieden we ruimte hiervoor? 

Wat bedoelen we met vrijetijdsvoorzieningen? 

Vrijetijdsvoorzieningen worden ook wel omschreven met de overkoepelende term Leisure. Dit betreft een breed scala aan activiteiten, gericht op ontspanning, vermaak, cultuur en sport buitenshuis, met vele mengvormen. Denk aan bijvoorbeeld aan theaters, musea, bioscopen, zwembaden, binnenspeeltuinen, fitnesscentra of sauna’s, naast vele andere vormen. Het is dus een breed domein. De economische betekenis van leisure groeit sterk en het kan sterk beeldbepalend zijn voor gebieden, ook door hun soms markante vormgeving. 

Impact, trends en toekomst 

De behoefte aan leisure is groot: samen ontplooien we jaarlijks totaal 2,4 miljard vrijetijdsactiviteiten buitenshuis van meer dan een uur (I&O Research; Het Nederlands Vrijetijdsonderzoek 2022/2023). De populairste activiteiten zijn wandelen, fietsen, uit eten gaan, café/terrasbezoek en recreatie in de openbare ruimte. Maar ook bezoekjes aan zwembaden, bioscopen, musea, sportwedstrijden, concerten en theaters zijn populair, met samen jaarlijks bijna 180 miljoen bezoeken. 

De behoeften van mensen qua vrijetijdsbesteding veranderen doorlopend. De scheidslijnen tussen ontspanning, vermaak, cultuur en sport vervagen, evenals de grenzen tussen vrije tijd en werk. Mensen zoeken continu nieuwe ‘belevingen’, maar ook steeds vaker ‘betekenis’ en zingeving. 

Aan de aanbodzijde zien we in Nederland een opvallende groei van het aantal aanbieders; met +46% t.o.v. 2008. Deze groei had vooral betrekking op vermaaksgerichte recreatie (bioscopen, family entertainment, escape rooms, etc.) en commerciële sportvoorzieningen (fitness, padel). Het aantal vestigingen in cultuur (met name bibliotheken, galeries) en wellness daalde daarentegen. Waarschijnlijk is de groei van het aanbod nog niet ten einde: het aantal inwoners groeit landelijk de komende 10 jaar nog met 4-5%. Hiermee groeit dus ook de ruimtebehoefte van vrijetijdsvoorzieningen. 

Ruimte voor leisure 

Leisurebedrijven worden groter, veelzijdiger, professioneler en er ontstaan meer ketens. Continu zien we, inspelend op de trendgevoeligheid van mensen, nieuwe concepten opkomen. Recente voorbeelden zijn padel, boulderhallen en ‘immersive experiences’, ook wel omschreven als een “digitale onderdompeling in een andere wereld”. De bezoekersaantallen zijn soms imponerend! De rol van digitalisering en online groeit sterk, bijvoorbeeld in virtual reality, gebruik social media, licht/geluid, etc. 

Leisureconcepten vragen deels om verschillende locatieprofielen. Cultuur nestelt zich bijvoorbeeld graag in centra, sportvoorzieningen juist daarbuiten. De schaalgrootte van leisurefuncties varieert enorm: van een kleine yogastudio tot een groot stadion, met vele tussenmaten. Leisure, cultuur, horeca en maatschappelijke functies raken steeds meer met elkaar verweven qua productconcept, doelgroepen en ruimtegebruik. Vrijetijdsvoorzieningen kunnen de ontmoetingsfunctie van centra enorm versterken. Ze dragen immers bij aan een grotere wervingskracht, bereik, efficiënter ruimtegebruik en exploitatievoordelen. Zowel plinten als verdiepingen kunnen een goede vestigingsplek zijn, afhankelijk van de aard en omvang van de vrijetijdsvoorziening. 

Relevantie voor samenleving en beleidsvorming 

De groeiende vraag naar vrijetijdsvoorzieningen vraagt om slimme ruimtelijke keuzes. Waar bieden we ruimte? Hoe combineren we leisure met andere functies als horeca, retail en maatschappelijke voorzieningen? Opvallend is dat commerciële vrijetijdsvoorzieningen nog weinig aandacht krijgen in gemeentelijk en provinciaal beleid. Hierdoor vestigen ze zich vaak verspreid, zonder synergie met andere functies. Slechts weinig gemeenten sturen hier actief op. Ook de landelijke Ontwerp Nota Ruimte biedt weinig helderheid over de noodzaak van en ruimtelijke opties voor ontspanning en beweging. 

Naar een toekomstbestendig leisurebeleid 

Een goede ruimtelijke organisatie en planologische borging van vrijetijdsvoorzieningen wordt steeds belangrijker. Vroeger investeerde de overheid alom in vrijetijdsvoorzieningen als zwembaden, sporthallen en theaters, maar tegenwoordig domineert de marktsector. Wij denken dat overheid en markt elkaar kunnen versterken in dit domein. Door samen te werken ontstaat een gevarieerd, innovatief en laagdrempelig aanbod voor een breed publiek. Belangrijk is het zorgvuldig verbinden van de groeiende behoefte aan de ‘juiste’ locaties, met oog voor verwante functies en maatschappelijke meerwaarde. 

Kortom: waar willen we wel of niet leisure en onder welke voorwaarden? In welke leisurebranches verwachten we nog groei? Hoe kunnen we met (nieuwe) vrijetijdsvoorzieningen ons lokale profiel versterken? Kunnen we iets met leegstaand erfgoed? Met leegstaande winkelruimten wellicht? Hoe en waar kunnen we leisure inzetten voor Placemaking? 

Van behoefte naar beleid 

Movares ontwikkelde een model om de lokale en regionale behoefte aan leisure inzichtelijk te maken. Dit vormt de basis voor gebiedsprofielen, waarin branches, doelgroepen, mobiliteit en synergie met andere functies samenkomen. Zo wordt ruimte efficiënt benut en sluiten voorzieningen aan bij de vraag. 

Vooruitblik vrijetijdsvoorzieningen

De behoefte aan vrijetijdsvoorzieningen blijft groeien. Een goede ruimtelijke organisatie en planologische borging van vrijetijdsvoorzieningen wordt dus steeds belangrijker. Bij Movares helpen we overheden, ontwikkelaars en andere partijen om leisure doelgericht te positioneren en zo bij te dragen aan leefkwaliteit, vitaliteit, gezondheid en toekomstbestendige gebiedsontwikkelingen. Wij denken graag met u mee over dit belangrijke en boeiende onderwerp!