Wat gebeurt er met een dorp als de huisarts met pensioen gaat en er geen opvolger is, de basisschool onder druk staat door personeelstekorten of de enige ontmoetingsplek haar deuren moet sluiten omdat de exploitatie niet langer rendabel is?

In veel kleine kernen in Gelderland is die vraag steeds actueler. Voor inwoners gaat het daarbij niet alleen om het verdwijnen van een voorziening, maar vooral om de gevolgen voor het dagelijks leven en de leefbaarheid van hun dorp. Vanuit haar expertise op het gebied van voorzieningen, leefbaarheid en ruimtelijke ontwikkeling voerde Movares in opdracht van de provincie Gelderland onderzoek uit naar de vraag hoe de leefbaarheid in kleine kernen kan worden versterkt door de voorzieningenstructuur te behouden en toekomstbestendig te maken. Uit het onderzoek blijkt dat leefbaarheid niet simpelweg draait om het behoud van zoveel mogelijk voorzieningen. Minstens zo belangrijk zijn de kracht van gemeenschappen, de kwaliteit van voorzieningen, passende huisvesting en een goede bereikbaarheid. Wat betekent dit voor de keuzes van provincie en gemeenten?

Voorzieningen onder druk

Een aanzienlijk deel van de Gelderse bevolking woont in kleine kernen. Voor dit onderzoek zijn dit kernen met minder dan 6.000 inwoners. De afgelopen jaren is de afstand tot voorzieningen in veel van deze dorpen toegenomen. Tegelijkertijd staan voorzieningen onder druk door ontwikkelingen zoals vergrijzing, bevolkingskrimp, personeelstekorten, ander koop- en bezoekgedrag, stijgende exploitatiekosten en schaalvergroting. Zo is het aantal supermarkten in kleine kernen in Gelderland tussen 2017 en 2025 met 9,2% afgenomen, terwijl het aantal horecavoorzieningen in dezelfde periode zelfs met 18% is gedaald. Deze trends zullen naar verwachting de komende jaren verder doorzetten.

Voorzieningen worden vaak geassocieerd met gebouwen, maar omvatten veel meer dan dat. Het gaat om alle functies die inwoners toegang geven tot onderwijs, zorg, ontmoeting, sport, cultuur en dagelijkse boodschappen. Deze voorzieningen spelen een belangrijke rol in het dagelijks leven en de sociale samenhang van een dorp. Dit onderzoek richt zich op basisvoorzieningen: laagdrempelige voorzieningen die inwoners regelmatig gebruiken en die dichtbij beschikbaar moeten zijn. Juist deze voorzieningen zijn kwetsbaar. Als een huisarts stopt, een buurthuis sluit of een supermarkt verdwijnt, zijn de gevolgen voor inwoners direct merkbaar.

De voorzieningenstructuur van Gelderland

Niet iedere kern hoeft over hetzelfde aanbod aan voorzieningen te beschikken. In de praktijk ontstaat een hiërarchie waarbij verschillende typen kernen elkaar aanvullen:

• Regionale centrumsteden beschikken over een breed en specialistisch voorzieningenaanbod.
• Subregionale centra vervullen een belangrijke functie voor omliggende dorpen en bieden een breed aanbod aan basis- en aanvullende voorzieningen.
• Ondersteunende kernen beschikken over een beperkt maar herkenbaar voorzieningenaanbod.
• Basiskernen hebben één of enkele basisvoorzieningen die primair gericht zijn op de eigen inwoners.
• Woonkernen zonder voorzieningen.

De opgave voor gemeenten is daarom niet om in iedere kern hetzelfde aanbod te hebben, maar om te zorgen voor een samenhangend voorzieningennetwerk waarin voorzieningen bereikbaar blijven en de verschillende kernen elkaar versterken.

Wanneer zijn voorzieningen in balans?

Om voorzieningen daadwerkelijk te laten bijdragen aan de leefbaarheid van een dorp, is een toekomstbestendige voorzieningenstructuur nodig. Binnen dit onderzoek staat die structuur centraal aan de hand van vier samenhangende thema’s: de 4 B’s.

1. Betrokkenheid: Voorzieningen draaien uiteindelijk niet om gebouwen, maar om mensen. Vrijwilligers, ondernemers, professionals en inwoners zijn vaak bepalend voor het succes van een voorziening. Zonder betrokkenheid ontbreekt het draagvlak en de energie om voorzieningen in stand te houden of verder te ontwikkelen.
2. Beschikbaarheid: Niet het aantal voorzieningen is bepalend, maar de mate waarin deze aansluiten op de behoeften van inwoners. Een voorziening draagt pas bij aan de leefbaarheid wanneer inwoners er daadwerkelijk gebruik van kunnen en willen maken.
3. Bebouwing: Goede huisvesting vormt een belangrijke randvoorwaarde. De kwaliteit, toegankelijkheid, flexibiliteit en betaalbaarheid van gebouwen bepalen mede of voorzieningen kunnen blijven functioneren en zich kunnen aanpassen aan veranderende behoeften.
4. Bereikbaarheid: Ook wanneer voorzieningen niet meer in iedere kern aanwezig zijn, moeten inwoners er gebruik van kunnen blijven maken. Goede bereikbaarheid, zowel fysiek als digitaal, is daarom essentieel. Daarbij gaat het om verschillende doelgroepen, van jongeren tot ouderen en minder mobiele inwoners.

Op zoek naar effectieve maatregelen

Om te bepalen welke maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan het behoud van leefbaarheid is eerst onderzocht waar de belangrijkste knelpunten liggen. Daarbij zijn data, onderzoeken, praktijkervaringen en inspirerende voorbeelden gecombineerd.

Hiervoor is gesproken met een brede groep betrokkenen: van regionale organisaties en maatschappelijke instellingen tot vrijwilligers en experts die actief zijn in de kleine kernen zelf. Daarnaast zijn inspirerende praktijkvoorbeelden binnen Gelderland onderzocht. Deze voorbeelden laten zien hoe initiatieven op het gebied van betrokkenheid, beschikbaarheid, bebouwing en/of bereikbaarheid kunnen bijdragen aan het versterken van voorzieningen en de leefbaarheid. Een inspirerend voorbeeld is ’t Hart van Loil. Hier is de voormalige kerk herbestemd tot eventkerk en wordt deze verbonden met een nieuw multifunctioneel gebouw waar sport, cultuur, onderwijs, ontmoeting en verenigingsleven samenkomen. Zo ontstaat een centrale ontmoetingsplek waar functies elkaar versterken en inwoners elkaar dagelijks kunnen ontmoeten. Kenmerkend voor dit initiatief is dat het is ontstaan vanuit het dorp zelf: inwoners en verenigingen namen het voortouw bij de ontwikkeling van ’t Hart van Loil. Ook in andere succesvolle praktijkvoorbeelden komen vergelijkbare succesfactoren terug, zoals sociale veerkracht, lokaal eigenaarschap en samenwerking tussen inwoners, verenigingen en overheden. Daarmee laat het onderzoek zien dat investeringen in gemeenschappen vaak minstens zo belangrijk zijn als investeringen in gebouwen of voorzieningen zelf

De verschillende inzichten zijn vertaald naar een maatregelenpakket dat niet alleen inspeelt op individuele opgaven, maar ook de samenhang binnen de voorzieningenstructuur versterkt. Door praktijkervaringen, trends en inspirerende voorbeelden te combineren, biedt het rapport de provincie en gemeenten concrete en realistische handvatten voor het versterken van de leefbaarheid.

De belangrijkste conclusie: samenhang is cruciaal

Het onderzoek laat zien dat het behouden van leefbaarheid niet betekent dat iedere voorziening in iedere kern behouden moet blijven. De uitdaging ligt in het creëren van een samenhangend netwerk van voorzieningen dat aansluit bij de rol en schaal van verschillende kernen. Succes vraagt daarbij om een integrale aanpak, waarbij steeds aandacht is voor de 4 B’s.

In het rapport zijn verschillende maatregelen opgenomen die bijdragen aan deze uitgangspunten. Losse maatregelen hebben echter vaak beperkt effect. Een nieuw gebouw helpt weinig wanneer er geen vrijwilligers beschikbaar zijn. Een actieve bewonersgroep kan op haar beurt weinig bereiken wanneer een voorziening financieel niet haalbaar is. En ook een goed aanbod heeft beperkte waarde wanneer inwoners de voorziening niet kunnen bereiken.

De belangrijkste conclusie uit dit onderzoek is het belang van mensen en gemeenschappen. Een sterke cohesie in het dorp met een sterke binding en betrokkenheid bij de dingen die er gebeuren is essentieel om voorzieningen te behouden. Investeren in dorpsgemeenschappen is dus ook investeren in voorzieningen.” Robin van Lieshout, projectleider bij Movares.

De kracht zit daarom niet in afzonderlijke maatregelen, maar in de samenhang daartussen. Alleen wanneer betrokkenheid, beschikbaarheid, bebouwing én bereikbaarheid in samenhang worden benaderd, ontstaat een robuuste en toekomstbestendige voorzieningenstructuur. Juist die integrale aanpak biedt de grootste kans om kleine kernen in Gelderland ook in de toekomst aantrekkelijk en leefbaar te houden.

Het rapport geeft goed inzicht in de ontwikkelingen rond voorzieningen in dorpen in Gelderland. Met deze kennis en de aanbevelingen gaan we aan de slag om bij te dragen aan het behouden en versterken van voorzieningen in dorpen.” Lisanne Cloin, projectleider provincie Gelderland.

Meer weten over de kansen en maatregelen voor kleine kernen? Lees hier het volledige rapport en bekijk de aanbevelingen: Voorzieningen in kleine kernen provincie Gelderland