Tijdens archeologisch onderzoek op het terrein van het voormalige steenhuis Takuma in Uithuizen, heeft Movares een bijzondere vondst gedaan: een rijkversierde riemsluiting uit de late middeleeuwen. Het object, een zogenaamde vouwbandsluiting, draagt een afbeelding van een draak met in zijn staart een lazaruskruis. Deze unieke combinatie van vorm, symboliek en herkomst werpt nieuw licht op de culturele en religieuze belevingswereld in het noorden van Nederland tussen 1250 en 1500. 

Een zeldzaam object met rijke versiering 

De vondst werd gedaan op de oever van een oude gracht rondom het steenhuis. De riemsluiting is 7 cm lang, 2 cm breed en gemaakt van een koperlegering. De drie delen zijn met scharnieren aan elkaar verbonden, een typerend kenmerk van vouwbandsluitingen. Dergelijke sluitingen dienden oorspronkelijk om een smalle leren riem te bevestigen, maar de rijke decoratie van dit exemplaar suggereert dat het daarnaast ook een symbolische functie had. 

Centraal staat de afbeelding van een draak met een opvallende staart die eindigt in een lazaruskruis: een kruis opgebouwd uit beenderen. Deze combinatie maakt het object niet alleen uniek in Nederland, maar ook bijzonder in internationaal opzicht. Bij vergelijkbare vondsten is een dergelijk voorstelling op dit type riemsluiting niet eerder aangetroffen. 

Middeleeuwse context: steenhuis, handel en Hanze 

Steenhuis Takuma was een versterkt huis, gelegen op een verhoging en omgeven door een dubbele gracht. In een tijd waarin de meeste woningen nog van hout waren, vormden steenhuizen fysieke symbolen van macht en status voor de lokale elite. Uithuizen maakte in deze periode deel uit van Hunsingo, één van de autonome Friese landen die, zonder tussenkomst van heersers, rechtstreeks onder de keizer van het Heilige Roomse Rijk vielen. 

De 13e en 14e eeuw waren bloeiperiodes voor internationale handel. De nabijgelegen stad Groningen maakte deel uit van het Hanzeverbond, een netwerk van steden rond de Noord- en Oostzee. Het is juist in deze periode dat in Engeland vouwbandsluitingen zoals deze gangbaar waren. De ligging van het steenhuis aan een vaarverbinding naar de Noordzee kan erop wijzen dat de sluiting via handelscontacten in Uithuizen is terechtgekomen. 

Religieuze symboliek: draak en lazaruskruis 

De draak is een krachtig symbool in de middeleeuwse beeldtaal. Binnen het christendom stond hij vaak voor het kwaad of chaos, zoals in het verhaal van Sint-Joris en de draak. Sint-Joris, patroonheilige van ridders en soldaten, werd gezien als de belichaming van moed en christelijke deugd. Zijn overwinning op de draak symboliseert de strijd tussen goed en kwaad. 

Het feit dat de staart van de draak eindigt in een lazaruskruis, maakt de voorstelling nog interessanter. Dit kruis verwijst naar de Orde van Sint-Lazarus, een middeleeuwse ridderorde met een charitatieve missie: de verzorging van melaatsen. Het kruis van de orde, opgebouwd uit doodsbeenderen, was een bekend symbool tijdens de kruistochten. 

Het samenspel van deze twee symbolen – draak en lazaruskruis – wijst mogelijk op een persoonlijke betekenis voor de drager. Misschien stond de sluiting symbool voor een innerlijke strijd of spirituele overwinning, zoals in de christelijke moraaltheologie: het overwinnen van zondige neigingen door geloof en naastenliefde. 

Herkomst en vergelijkingen 

Vouwbandsluitingen zijn relatief zeldzaam in Nederland. Vergelijkbare exemplaren zijn vooral bekend uit Engeland, en dan met name uit de zuidoostkust – het gebied waarmee Groningen en Friesland in de 13e en 14e eeuw intensief handelden. Dat versterkt het idee dat de sluiting geïmporteerd werd, of via een reiziger of handelaar in Uithuizen is beland. 

Interessant is dat ook in het Friese Driezum recent een soortgelijk object is gevonden – eveneens een vouwbandsluiting met christelijke symboliek (een krukkenkruis). Ook die vondst werd gedaan op een historische locatie, vlak bij de kerk, wat opnieuw wijst op een sociaal-religieuze functie. 

Symboliek in heraldiek en cultuur 

De draak is een bekend heraldisch symbool sinds de late middeleeuwen in Friesland en Groningen. Hij stond onder andere voor strijd, moed of zelfs de beheersing van het water – in het geval van regionale wapens zoals die van het Aduarderzijlvest of de Ommelanderzeedijk. Ook adellijke families zoals de Ripperda’s en de Van Kniphausens gebruikten draakmotieven in hun wapenschilden. 

De combinatie van de draak met het lazaruskruis maakt deze vondst echter uniek. Het kruis benadrukt de christelijke lading. Aangezien zowel het lazaruskruis (van de Orde van Sint Lazarus, opgericht in Jeruzalem door en voor kruisvaarders) als het krukkenkruis vaak in verband worden gebracht met de kruistochten, zou ook voor deze twee objecten een dergelijke relatie te veronderstellen zijn. Deelname werd destijds niet alleen gezien als een daad van moed, maar bood ook spirituele beloning: volledige kwijtschelding van zonden en toegang tot de hemel. 

Meer dan een gebruiksvoorwerp 

Hoewel we nooit met zekerheid kunnen zeggen van wie dit object is geweest, of wat het precies betekende, is duidelijk dat deze riemsluiting meer was dan alleen een praktisch gebruiksvoorwerp. Het was een statussymbool, een persoonlijk item vol betekenis – misschien zelfs een ‘statement’ in geloof of afkomst. 

De vondst biedt een zeldzame blik op hoe mensen in de late middeleeuwen hun identiteit vormgaven via tastbare objecten. 

Van verleden naar heden 

Ook vandaag de dag leeft de symboliek van de draak voort. In Groningen staat onder de Martinitoren een bronzen beeld van Sint-Joris, geplaatst na de Tweede Wereldoorlog. Hier verslaat hij opnieuw de draak – dit keer als symbool voor de overwinning op Nazi-Duitsland. Het is een treffend voorbeeld van hoe oude verhalen en symbolen blijven spreken, eeuwen later. 

De vondst van de riemsluiting bij steenhuis Takuma is daarmee niet alleen van archeologische waarde, maar vertelt ook een breder verhaal. Over mensen. Over geloof. Over strijd en betekenis. 

Meer weten over deze en andere archeologische projecten van Movares? Neem contact met ons op of kijk op  Archeologie.